مرحله تفسير وداورى در بارهء پاسخ ونتيجة آزمون . بسيارى از قضاياى متافيزيكى وگزاره‌هاى اخلاقى ونيز گزاره‌هاى تجربى مفروض ومقبول از پيش ، به طور خود آگاه وناخود آگاه در تمام مراحل ياد شده ، ودر همه حال وهمه جا ناظر وحاكم وهمراه دانشمند تجربى بوده ، به كار گرفته مىشوند وأو را به اجبار يارى وپشتيبانى مىنمايند . « 58 » به عنوان نمونه هر فرد آزمايشگر ، أصل متافيزيكى عليت را قبول دارد ( اگر قبول هم نداشته باشد ، باز همان أصل متافيزيكى از نوع منفى آن است ) ويا أصل امكان شناخت براي انسان وتطبيق پديده خارجي با پديدار ذهني خود را پذيرفته است . همين طور دهها قضيهء ديگر مانند : أصل شرايط يكسانى عالم طبيعت در حين آزمايش وبعد از آن را ويا گزاره تجربى مثلا نظريهء نيروى جاذبهء زمين را از قبل بدان معتقد است همين طور فشار هوا ودهها أصل وعوامل ديگر . آنهايى را كه جنبهء تجربى دارد در نتيجة آزمايش محاسبه ومنظور مىكند وبرخى را كه جنبهء متافيزيكى دارند به ظاهر محسوب نمىكند زيرا چون جنبه كمي ندارد ويا بديهي مىشمارد . همين طور در مرحله گزينش تئورى ، از ميان دهها تئورى ممكن ورقيب ، تابع سليقه وعلايق شخصي دانشمند است كه شامل ضرورت اجتماعي وامكان آزمايش كه موجب حذف ويا انتخاب از سوى أو مىشود . همين گونه است در مرحله تفسير وداورى ، تك تك واژه‌هاى تشكيل دهنده گزاره تجربى جديد به دست آمده از طريق معلومات وذهنيت فردى واجتماعي ونيز مفاهيم به دست آمده از قضاياى تجربى وغير تجربى مقبول قبلي معنا ومفهوم مىيابند ، ودر مقام تنظيم وتنسيق ، مفاهيم داده‌هاى جديد با مفاهيم داده‌هاى قديم به مدد همهء عوامل ياد شده همراه با تبادل وتوالد جديد به طور خود آگاه به كمك أو مىشتابند ، و